Kila mwaka Tanzania huzalisha mamia ya filamu. Baadhi hu-trend YouTube, nyingine huzungumziwa sana mitaani, na nyingine huwapa mastaa wapya nafasi ya kuonekana. Lakini pamoja na kasi hiyo yote, swali moja bado linaendelea kuiandama tasnia yetu: kwa nini filamu nyingi za Tanzania bado hazionekani kwenye ramani ya kimataifa?
Ni swali ambalo halihusu vipaji pekee. Kwa sababu ukweli ni kwamba, Tanzania ina waigizaji wazuri, waandishi wenye mawazo makubwa, na directors wanaojitahidi kutengeneza lugha mpya ya filamu za Kiswahili. Lakini vipaji hivyo vinaonekana kubaki ndani ya mipaka yetu wenyewe.
Wakati Nigeria kupitia Nollywood imefanikiwa kuigeuza filamu kuwa bidhaa ya kimataifa, na Afrika Kusini ikiendelea kujenga ushawishi kupitia Netflix na festival kubwa duniani, Tanzania bado inaonekana kama tasnia inayotafuta mlango wa kuingia.
Tatizo linaanzia kwenye namna tunavyoitazama filamu yenyewe.
Kwa muda mrefu, sehemu kubwa ya industry imekuwa ikitengeneza filamu kwa ajili ya soko la haraka — si lazima kwa ajili ya kudumu. Ndiyo maana mara nyingi production nyingi hukimbilia kutoka leo na kusahaulika kesho. Hakuna uwekezaji mkubwa kwenye storytelling, character building au visual identity ya kazi.
Filamu nyingi bado zinaonekana kama “content”, si “cinema”.
Na hapo ndipo tofauti inaanza kuonekana kimataifa.
Leo hii audience wa dunia hawatazami tu hadithi. Wanatazama experience. Wanatazama quality ya sauti, cinematography, pacing ya scene, namna actor anavyobeba emotion, hata ukimya ndani ya scene. Dunia ya streaming imeongeza ushindani kiasi kwamba filamu ya Tanzania leo inashindana screen moja na production ya Marekani, Korea Kusini, India na Nigeria.
Swali ni je, tupo tayari kwa ushindani huo?
Changamoto nyingine kubwa ipo kwenye script. Tanzania ina hadithi nyingi nzuri sana — za mjini, za uswahilini, za mapenzi, siasa, mila, dini, survival na youth culture — lakini mara nyingi hadithi hizo hazifikiwa kwa kina kinachohitajika kuvuka mipaka. Wakati mwingine filamu huonekana kama zimeharakishwa zaidi kumalizika kuliko kuishi ndani ya audience.
Ndiyo maana filamu nyingi huweza kufanya vizuri YouTube lakini zikashindwa kusafiri nje.
Soko la kimataifa linahitaji authenticity, lakini pia linahitaji ubora.
Na labda sehemu ambayo industry yetu imepuuza kwa muda mrefu ni marketing. Dunia haiwezi kutazama filamu ambayo haijui ipo. Mataifa yaliyofanikiwa kwenye cinema hayauzi filamu tu — yanauza culture, stars, aesthetics na narratives zao kwa dunia nzima. Tanzania bado haijawekeza vya kutosha kwenye international PR, film festivals, distribution na strategic partnerships.
Kwa kifupi, mara nyingi tunatengeneza filamu… lakini hatutengenezi movement.
Hata hivyo, pamoja na changamoto zote hizo, kuna dalili kwamba kizazi kipya kinaanza kubadilisha mchezo. Directors vijana wanaanza kuelewa lugha ya visual storytelling. Cinematographers wanaanza kujaribu standards mpya. Waandishi wanaanza kuandika stories zenye realism zaidi. Na platforms za kidigitali zimeanza kufungua dirisha jipya ambalo zamani halikuwepo.
Huenda tatizo si kwamba Tanzania haina uwezo wa kufika kimataifa.
Huenda bado haijaamua kikamilifu kwenda huko.
Na siku industry itakapoanza kuwekeza kwenye ubora kuliko wingi, kwenye legacy kuliko quick numbers, huenda filamu za Kiswahili zikaanza kuonekana si kama “local productions”, bali kama sehemu ya sauti mpya ya cinema ya Afrika.